Brussel
Kunstberg

De Kunstberg

De tuin van de Kunstberg werd in 1957-58 aangelegd naar een ontwerp van de Belgische tuinarchitect René Péchère. Het is een mooi voorbeeld van een hangende tuin, want de tuin is aangelegd op een ondergrondse parking. De bomen en struiken wortelen in een grondlaag van 1,4 meter aarde boven op een draineerlaag van aanvulgrond.

De Kunstberg biedt een van de boeiendste vergezichten over Brussel. Vanop het Koningsplein vertrekt een indrukwekkende zichtas richting de toren van het stadhuis op de Grote Markt.

De tuin is een drukbezochte plaats en een belangrijke verbinding tussen de boven- en benedenstad. Duizenden pendelaars lopen de tuin door van en naar het werk. Voor de cultuurliefhebber is het een scharnierpunt met de aanwezigheid van verschillende culturele instellingen en conferentiezalen zoals het Rijksarchief, Bozar, de Koninklijke Bibliotheek, het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, het Muziekinstrumentenmuseum, het Magrittemuseum en Square (congressenpaleis). Daarnaast worden er veel culturele evenementen in en rond de Kunstberg georganiseerd zoals Europalia, het Kunstenfestivaldesarts of het Brussels Summer Festival.

Gedeeld beheer

De Kunstberg wordt beheerd door verschillende entiteiten:

• De Regie der Gebouwen is verantwoordelijk voor het onderhoud van de grote fontein, de verlichting, de trappen, de esplanade, het beiaardgebouw, alsook het gebouw van de KBR (Koninklijke Bibliotheek);
• Het BIM (Leefmilieu Brussel) is verantwoordelijk voor het onderhoud van de tuinen;
• De stad Brussel beheert de aangrenzende straten;
• Square Brussels staat in voor zijn eigen gebouwen.

Renovatie van de grote fontein

In april 2025 heeft de Regie der Gebouwen de renovatiewerken afgerond van de grote fontein, die van start gingen in augustus 2024. De grote fontein van de Kunstberg werd buiten werking gesteld omwille van een storing van de overloopcircuits, veroorzaakt door externe elementen die de leidingen verstopten die het reservoir van 120 m³ met de fontein verbinden, en de pompen beschadigden.

De fonteinbak werd volledig leeggemaakt en gereinigd en alle beschadigde elementen werden hersteld of vervangen (pompen, schuimbronnen, sproeiers, blauwe stenen, slangen, bak, afvoer, enz.). Er werden ook aanpassingen gedaan aan de installatie om toekomstige verstoppingen te vermijden en het onderhoud te vergemakkelijken. De werken werden afgerond in april 2025.

Een onderhoudscontract van twee jaar werd voorzien om de goede werking van de installatie te verzekeren, met inbegrip van regelmatige interventies, het groot onderhoud, het winteronderhoud en de jaarlijkse wederinbedrijfstelling.

Herstelling en onderhoud van de beiaard

De beiaard van de Kunstberg bevindt zich op de achtergevel van de boog van het Dynastiepaleis. Deze beiaard werd opgetrokken voor de Expo 58 en bevat 24 klokken, waarvan er één wordt gebruikt om het uur en één om het half uur te slaan. Dat gebeurt door de jacquemart (een bronzen figuurtje boven op de boog dat de Brusselse burgerij vertegenwoordigt). Daarnaast bevat de beiaard kleine inhammen met figuren uit de Brusselse geschiedenis en folklore die draaien op de tonen van het klokkenspel.

Het hydraulisch circuit dat het mogelijk maakt dat de figuren van de beiaard elk uur in en uit hun alkoof kunnen, was zeer verouderd en moest regelmatig hersteld te worden. Wanneer lucht- of olielekken in het circuit sluipen kan het systeem namelijk blokkeren. Bijgevolg werd in juli 2024 een overheidsopdracht gelanceerd om de verouderde hydraulische installatie volledig te renoveren. Deze keuze kadert in een streven naar duurzaamheid, lagere onderhoudskosten en respect voor het milieu. Ze speelt ook in op de toenemende moeilijkheid om vervangstukken te vinden voor het oude systeem. De opdracht werd in december 2024 gegund aan de gespecialiseerde onderneming Clock-O-Matic nv.

In april 2025 begon de Regie der Gebouwen aan de renovatie van de beiaard. Het hydraulisch mechanisme dat de beiaardfiguren doet bewegen, werd volledig vervangen door een moderner en duurzamer elektrisch systeem. De werken duurden zes maanden en werden deels ter plaatse en deels in een atelier uitgevoerd. De werken vereisten een minutieuze demontage van de oude installatie en van de beiaardfiguren nodig. De zwaardere elementen werden verwijderd met behulp van een kleine hijskraan. 

Een van de figuren werd vooraf verwijderd om de ontwikkeling van een prototype van het nieuwe mechanisme mogelijk te maken. Dit prototype werd in het atelier gecontroleerd en goedgekeurd door het team van de Regie der Gebouwen, vóór de installatie op de site.

Dankzij deze nieuwe, flexibele en robuuste technologie kan de beiaard voortaan vanop afstand worden bediend en geprogrammeerd, wat zorgt voor een vereenvoudigd beheer dat aansluit bij de hedendaagse noden. 

De werken omvatten onder meer de ontmanteling van de oude hydraulische installatie, evenals het reinigen en herstellen van de dragende structuren. Omdat de twaalf beelden beschermd zijn,  was het essentieel om het nieuwe systeem te integreren zonder de oorspronkelijke architectuur aan te passen.

Door de complexiteit van de operatie werden de twaalf beelden en hun structuren met de nodige zorg gedemonteerd en overgebracht naar een gespecialiseerd restauratieatelier, waar eerder al een prototype was ontwikkeld. Pas na goedkeuring door de Regie der Gebouwen werden de onderdelen opnieuw ter plaatse geïnstalleerd, gevolgd door de elektrische bekabeling en de functionele tests onder reële omstandigheden.

Een beiaard die leeft op het ritme van de stad

Elk uur, tussen 8 u. en 22 u., wordt er een ander muziekstukje afgespeeld waarbij het bijbehorende personage uit zijn nis tevoorschijn komt. Om 12 u. verschijnen de twaalf personages samen in een muzikale en visuele choreografie. 

Er worden afwisselend Franstalige, Nederlandstalige en Duitstalige melodieën afgespeeld, wat de culturele rijkdom van ons land weerspiegelt. Het muziekprogramma zal om de drie maanden veranderen.

Elk half uur speelt de beiaard een ander muziekstukje af, waardoor de klankomgeving op de Kunstberg de hele dag door wordt verrijkt.

Bij bijzondere gelegenheden, zoals op de nationale feestdag, Koningsdag, de Dag van Europa of tijdens de kerstperiode, wordt een aangepast muziekstuk afgespeeld.

De modernisering van de beiaard heeft zo’n 167.400 euro gekost en kadert in het beleid om de Belgische beiaardcultuur te behouden en te valoriseren, die sinds 2014 is opgenomen op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed van de UNESCO.

Installatie van een warmtekrachtkoppeling

In 2021 werden de installatie voltooid van een warmtekrachtkoppelingscentrale. Hierdoor wordt de energie-efficiëntie van de site verhoogd en de energiefactuur verlaagd.

Om dit project te realiseren, werkten de Regie der Gebouwen en Sibelga samen. 

Warmtekrachtkoppeling is een techniek waarbij gelijktijdig warmte en elektriciteit geproduceerd worden, waardoor zowel het primaire energieverbruik als de CO2-uitstoot verlaagd kunnen worden.

Voor de Kunstbergsite en de omliggende gebouwen levert die installatie een jaarlijkse besparing op van ongeveer 35.000 euro per jaar (exclusief btw). De CO2-uitstoot daalt met ongeveer 500 ton. 

Vervanging van de verwarmingsketels van de site

In 2019 heeft de Regie der Gebouwen de stookplaats van de Kunstbergsite volledig gerenoveerd, en meer bepaald voor het Algemeen Rijksarchief, de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten en de KBR (Koninklijke Bibliotheek).

De 3 verouderde stookketels werden vervangen door 3 nieuwe hogerendements- en condensatieketels met een vermogen dat met één derde is verminderd.

De schoorstenen van de stookplaats werden ook gerenoveerd en voorzien van nieuwe roestvrij stalen buizen die bestand zijn tegen condensatie. Er werden ook nieuwe pompen geplaatst.

Fonteinen beschermd tijdens de winter

Alle fonteinen van de Kunstberg (meer dan 20 fonteinen) zijn voorzien van een bescherming voor de winter. Die bestaat uit een metalen draagstructuur, op maat gemaakt, met een afwerking uit bangkiraï.

Ledverlichting

In het kader van haar duurzaam energieverbruikbeleid heeft de Regie der Gebouwen de verlichting van de 20 kleine fonteinen vervangen door ledverlichting.

Sfeerverlichting van de tuin

De verlichting van de tuin van de Kunstberg wordt momenteel vernieuwd en zal in september 2024 voltooid zijn.  

Reiniging van tags en graffiti

De Kunstbergsite is jammer genoeg het doelwit voor vele tags en graffiti. Om dit probleem op te lossen, heeft de Regie der Gebouwen in 2023 een firma aangesteld om een wekelijkse controle en reiniging van de site te voorzien tot en met juni 2025.

Technische fiche

Eigenaar: Belgische staat
Bouwheer: Regie der Gebouwen

Renovatiekost stookplaats en schoorstenen

Aannemer: Veolia - Melle
Renovatiekost: ongeveer 683.000 euro (incl.btw)
Duur van de werken: juli 2019 - december 2019

Grote fontein

Aannemer: Établissements MALICE nv
Kost: ongeveer 210.000 euro (incl. btw), opgesplitst als volgt:

-    185.000 euro incl. btw voor de aanpassingen, herstellingen en werken;
-    25.000 euro incl. btw voor twee jaar onderhoud. 
Duur van de werken: augustus 2024 - 1ste kwartaal 2025

Renovatie van de beiaard

Aannemer: Clock-o-Matic nv

Duur van de werken: april-oktober 2025

Kostprijs van de werken: ongeveer 167.400 euro incl. btw (met inbegrip van 4 jaar onderhoud)