De nieuwe gevangenis ‘de Kade’ in Antwerpen is gelegen op de Blue Gate-site en heeft een basiscapaciteit van 440 gedetineerden, opgesplitst in leefeenheden van telkens 22 personen.
Ze bestaat uit verschillende gebouwen en is ontworpen om de normaliteit van het leven in de buitenwereld zo veel mogelijk te benaderen.
‘de Kade’
In Antwerpen zijn er vanaf nu twee gevangenissen en om niet meer te spreken over ‘de oude gevangenis’ en ‘de nieuwe gevangenis’, kregen ze allebei een naam.
De oude gevangenis in de Begijnenstraat wordt ‘de Vest’, een verwijzing naar de oude burcht die ze eigenlijk is. De nieuwe gevangenis op de Blue Gate-site wordt ‘de Kade’, een verwijzing naar de oevers van de Schelde.
Het mensgericht en modern concept van de Kade
De gevangenis in de Begijnenstraat in Antwerpen dateert van 1855 en is niet meer aangepast aan het hedendaagse detentiebeleid.
Het ‘Masterplan: Detentie en internering in humane omstandigheden’ voorzag daarom de bouw van een nieuwe gevangenis in Antwerpen.
De gevangenis de Kade is wel aangepast aan het hedendaagse detentiebeleid en heeft als doel humane detentieomstandigheden te creëren, gericht op re-integratie, responsabilisering en normalisering.
Gedetineerden hebben bijvoorbeeld door middel van een badge hun autonomie voor hun interne bewegingen binnen een veiligheidsomgeving, er is een sportzaal, er zijn gemeenschappelijke ruimtes, enzovoort.
Het ontwerp neemt de vorm en schaal aan van een stad met gebouwen, pleinen en straten, en dit alles op een menselijke schaal.
De buitenruimte en het landschap zijn hierbij essentiële aspecten. Zo bevinden de cellulaire gebouwen zich op een verhoogd maaiveld (ongeveer 4 meter boven de straat, waarvoor 70.000 m³ grond werd aangevoerd) en worden ze omringd door meer dan 200 populieren waardoor de gevangenismuur ook minder prominent aanwezig is.
Deze vorm van humane detentie richt zich enerzijds op een succesvolle herintegratie in de samenleving bij het verlaten van de gevangenis en anderzijds op een moderne werkomgeving voor de medewerkers in de gevangenis.
De gevangenis biedt in basis plaats aan 440 gedetineerden. Die capaciteit is verdeeld over een entiteit voor 396 mannen, en een entiteit met een medisch centrum en een afdeling voor zorgbehoevenden en geïnterneerden voor 44 personen.
Elke entiteit bestaat uit leefeenheden met een basiscapaciteit van 22 gedetineerden. Daarnaast is er een reservecapaciteit van 66 plaatsen voorzien.
Gerealiseerd door Hortus Conclusus met een publiek-private DBFM-overeenkomst
Deze nieuwe gevangenis in Antwerpen werd gerealiseerd door middel van een publiek-private DBFM-overeenkomst, waarbij DBFM staat voor Design, Build, Finance en Maintain.
Het consortium Hortus Conclusus zorgde in opdracht van de Regie der Gebouwen en de FOD Justitie voor het ontwerp, de bouw en de financiering van het complex. Gedurende 25 jaar zal het ook instaan voor het onderhoud ervan.
Het consortium bestaat uit TINC, Jan De Nul nv en EEG nv, die volgende firma’s hebben aangesteld:
- Ontwerp: Hootsmans architectenbureau BV, ARCH & TECO Architecture and Planning CVBA, Bureau Bas Smets, Ingenium
- Bouw: Jan De Nul nv, EEG nv, Envisan nv (voor de sanering)
- Onderhoud en facilitaire diensten: Jan De Nul nv, EEG nv en ISS.
Een duurzame gevangenis
Duurzaamheid is bij dit nieuwe complex enorm belangrijk. Het consortium heeft bij de realisatie van de gevangenis een BREEAM-certificaat (Building Research Establishment Environmental Assessment Method) ‘excellent’ behaald.
Dankzij de oriëntatie en vorm van de gebouwen, in combinatie met de ruime raamopeningen, wordt optimaal gebruikgemaakt van daglicht.
Daarnaast wordt de ecologische voetafdruk beperkt door functioneel en compact te bouwen. Tussen de gebouwen en naast de paden zijn steeds groene zones met rijkelijke begroeiing gerealiseerd, een gevarieerde vegetatie geplant en zijn er groendaken aangelegd.
Waar geen groendaken zijn aangelegd, werden zonnepanelen geplaatst. In totaal zijn er meer dan 700 zonnepanelen, goed voor een vermogen van ongeveer 380 kWp.
Verder worden ook regenwater en grijswater hergebruikt en is er een landschappelijk doordachte infiltratie en buffering door onder meer een ringgracht en wadi’s.
Tot slot zal de warmteproductie en -toelevering van de gevangenis gebeuren via het warmtenet op de site van Blue Gate.
Aansluiting op het warmtenet
De warmteproductie en -toelevering van de gevangenis zal gebeuren via het warmtenet op de site van Blue Gate.
In een latere fase zal het warmtenet van Blue Gate aansluiten op het grotere, omringende warmtenet van de stad Antwerpen dat op termijn volledig verduurzaamd zal worden.
Kunstintegratie
De DBFM-opdracht bevatte ook de integratie van kunst in de gevangenis. Dit gebeurde door middel van een samenwerking met de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen.
Deze samenwerking heeft gezorgd voor verschillende kunstwerken verspreid over de hele site, zoals bijvoorbeeld kunstwerken aan de voorkant bij het inkomgebouw, een groot kunstwerk in de bezoekersruimte met afbeeldingen gemaakt door gedetineerden en werken in de cellenblokken.
Technische Fiche
Bouwheer: Regie der Gebouwen
Eindgebruiker: FOD Justitie
Consultants - juridische en financiële bijstand: consortium STIBBE – REBEL – ORIENTES – ELD
DBFM-consortium: Hortus Conclusus, bestaande uit TINC, Jan De Nul nv en EEG nv, in samenwerking met Ingenium, Hootsmans architectenbureau BV, Bureau Bas Smets, ARCH & TECO Architecture and Planning CVBA, Envisan nv en ISS
Ter beschikkingstermijn: 25 jaar (daarna neemt de federale staat kosteloos de gevangenis over)
Oppervlakte site: 7 ha
Capaciteit: 440 plaatsen
Duurtijd van de werken: 2023 tot 2026
Bouwkost: 195,5 miljoen euro, exclusief btw
Jaarlijkse beschikbaarheidsvergoeding: 23,1 miljoen euro, inclusief btw (prijspeil 2023)
Budget kunstintegratie: 500.000 euro exclusief btw (kosten voor de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen (inclusief begeleiding), bouwaanpassingen en onderhoud aan de werken)
Dossier geactualiseerd in september 2026.
